Etyka zdjęć z ubogimi dziećmi.

Etyka zdjęć z ubogimi dziećmi. Gdzie kończy się dokumentowanie, a zaczyna ubóstwo-turystyka?

„Bieda nie jest atrakcją turystyczną.” – Anonim

Podróżnik przyjeżdża do odległej wioski. Dzieci wybiegają z domów, śmieją się, wyciągają ręce, proszą o cukierki albo chcą zobaczyć swoje odbicie na ekranie telefonu. Aparat rejestruje uśmiechy, bose stopy, zniszczone ubrania i prowizoryczne domy.

Kilka godzin później zdjęcie trafia na Instagram.

Pod nim pojawia się opis o wdzięczności, prostym życiu i ludziach, którzy „nie mają nic, a mimo to są szczęśliwi”. Są serduszka, komentarze i pochwały dla autora fotografii. Nikt nie pyta jednak, czy dziecko zgodziło się na publikację. Czy rozumiało, gdzie trafi jego twarz? Czy jego rodzice wiedzą, że tysiące obcych osób oglądają właśnie ich dom, ubrania i warunki życia?

Właśnie w tym miejscu fotografia podróżnicza przestaje być niewinną pamiątką.

Dziecko nie jest elementem egzotycznego krajobrazu

Wielu turystów nigdy nie zrobiłoby zdjęcia obcemu dziecku na ulicy w Warszawie, Berlinie czy Londynie bez zgody jego rodziców. Tymczasem po przekroczeniu granicy biedniejszego państwa podobne zasady nagle przestają obowiązywać.

Aparat zostaje skierowany na dzieci przy studni, na targowisku, przed szkołą albo przed skromnym domem. Fotografujący często nie pyta o zgodę, ponieważ zakłada, że uśmiech oznacza przyzwolenie.

Nie oznacza.

Dziecko może uśmiechać się z ciekawości, zakłopotania lub chęci przypodobania się przybyszowi. Może nie rozumieć, czym jest internet, Instagram ani publiczny profil obserwowany przez kilka tysięcy osób. Nawet jeżeli zgadza się na wykonanie zdjęcia, nie musi zgadzać się na jego publikowanie i wykorzystywanie do budowania cudzego wizerunku.

Ubogie dzieci mają dokładnie takie samo prawo do prywatności i godności jak dzieci żyjące w bogatych krajach.

Bieda nie odbiera człowiekowi praw.

Nowoczesny neokolonializm w estetycznej ramce

Neokolonializm nie zawsze przyjmuje formę politycznej dominacji czy gospodarczej eksploatacji. Może również oznaczać narzucanie sposobu, w jaki jedni ludzie przedstawiają drugich.

Turysta z bogatego kraju dysponuje aparatem, internetem, pieniędzmi, możliwością podróżowania i publikowania treści. Fotografowane dziecko często nie ma żadnej kontroli nad tym, w jaki sposób zostanie pokazane.

Powstaje nierówna relacja.

Jedna osoba zbiera materiał, buduje historię, zdobywa zainteresowanie i poprawia swój wizerunek jako wrażliwego podróżnika. Druga staje się anonimowym symbolem biedy.

Nie znamy jej imienia, zainteresowań, marzeń ani charakteru. Widzimy jedynie podarte ubranie, brudną ulicę i duże oczy skierowane w stronę obiektywu.

Człowiek zostaje sprowadzony do roli rekwizytu.

To właśnie dlatego publikowanie takich zdjęć może przypominać nowoczesny neokolonializm. Osoby z zamożniejszych państw ponownie przejmują kontrolę nad obrazem ludzi z uboższych regionów. Decydują, co pokazać, jak opisać sytuację i jakie emocje wywołać u odbiorców.

Fotografowanym pozostaje milczenie.

„Oni nie mają nic, ale są szczęśliwi”

Jednym z najbardziej szkodliwych opisów towarzyszących zdjęciom ubogich dzieci jest zdanie:

„Nie mają nic, a mimo to są szczęśliwi”.

Brzmi wzruszająco, lecz często służy przede wszystkim autorowi wpisu. Pozwala mu opowiedzieć historię o własnej przemianie, wdzięczności i duchowym przebudzeniu.

Bieda innych ludzi staje się lekcją życia dla turysty.

Taki opis może również romantyzować ubóstwo. Brak dostępu do edukacji, opieki zdrowotnej, czystej wody czy bezpiecznego mieszkania nie jest prostym stylem życia. Nie jest duchową alternatywą dla konsumpcjonizmu. Jest ograniczeniem możliwości i źródłem realnego cierpienia.

Dzieci mogą się bawić i śmiać niezależnie od warunków, w których żyją. Ich uśmiech nie oznacza jednak, że bieda im nie przeszkadza ani że nie potrzebują lepszej przyszłości.

Fotografia pokazuje jedną sekundę. Nie pokazuje całego życia.

Empatia czy waluta społecznościowa?

Osoby publikujące zdjęcia ubogich dzieci często podkreślają, że chcą zwrócić uwagę na nierówności społeczne. Taki cel może być wartościowy. Problem pojawia się wtedy, gdy cierpienie drugiego człowieka staje się narzędziem do zdobywania popularności.

Warto zadać sobie kilka niewygodnych pytań.

Czy opublikowałbym to zdjęcie, gdyby nie przyniosło żadnych reakcji?

Czy fotografia pomaga przedstawionemu dziecku, czy przede wszystkim buduje mój profil?

Czy pokazuję człowieka jako pełną osobę, czy jako dowód własnej wrażliwości?

Czy podpisałbym zdjęcie w ten sam sposób, gdyby przedstawiało moje dziecko?

Empatia może łatwo zmienić się w walutę społecznościową. Im bardziej poruszający obraz, tym więcej komentarzy. Im większy kontrast między turystą a fotografowanym dzieckiem, tym silniejsze wrażenie autentyczności podróży.

W ten sposób bieda zostaje zamieniona w treść.

Czym jest ubóstwo-turystyka?

Ubóstwo-turystyka zaczyna się wtedy, gdy biedniejsze dzielnice, wsie, sierocińce lub społeczności są odwiedzane głównie po to, by zapewnić turystom silne emocje i wyjątkowe fotografie.

Człowiek nie przyjeżdża już po to, by poznawać rzeczywistość. Przyjeżdża, by ją skonsumować.

Ogląda biedę przez kilka godzin, robi zdjęcia, przeżywa wzruszenie, a następnie wraca do hotelu. Warunki życia mieszkańców pozostają bez zmian, lecz turysta zyskuje poczucie, że zobaczył „prawdziwy świat”.

Szczególnie niepokojące są wizyty w szkołach i domach dziecka organizowane jako turystyczna atrakcja. Dzieci przyzwyczajają się do kolejnych grup obcych osób, które wchodzą do ich przestrzeni, fotografują je, rozdają drobne prezenty i znikają.

Taka działalność może utrwalać zależność, zaburzać poczucie bezpieczeństwa oraz uczyć dzieci, że ich trudna sytuacja jest czymś, co należy prezentować przybyszom.

Gdzie kończy się dokumentowanie rzeczywistości?

Nie każde zdjęcie przedstawiające ubóstwo jest nieetyczne. Fotografia dokumentalna i reporterska może ujawniać niesprawiedliwość, wywoływać debatę oraz mobilizować do pomocy.

Granica przebiega przede wszystkim przez intencję, zgodę, sposób przedstawienia i konsekwencje publikacji.

Dokumentowanie rzeczywistości służy zrozumieniu problemu. Ubóstwo-turystyka służy przeżyciu turysty.

Odpowiedzialna fotografia:

• nie poniża bohatera;

• nie pokazuje dziecka w kompromitującej sytuacji;

• nie ujawnia niepotrzebnie jego danych ani dokładnego miejsca pobytu;

• nie sugeruje, że ubóstwo definiuje całą jego tożsamość;

• przedstawia szerszy kontekst sytuacji;

• powstaje za świadomą zgodą opiekuna;

• ma konkretny cel społeczny, edukacyjny lub reporterski.

Nieetyczna fotografia odbiera człowiekowi indywidualność. Wykorzystuje jego trudne położenie jako dekorację, emocjonalny haczyk lub dowód egzotyczności miejsca.

Czy zgoda wystarczy?

Sama zgoda nie zawsze rozwiązuje problem.

W relacji między zamożnym turystą a ubogą rodziną może istnieć wyraźna nierównowaga. Rodzic może zgodzić się na zdjęcie, ponieważ liczy na pieniądze, prezent albo pomoc. Może również obawiać się odmowy wobec osoby postrzeganej jako bogata i wpływowa.

Dlatego zgoda powinna być dobrowolna, świadoma i konkretna.

Trzeba wyjaśnić, czy zdjęcie zostanie tylko zachowane prywatnie, czy opublikowane w internecie. Warto pokazać fotografię i pozwolić bohaterom zdecydować, czy odpowiada im sposób przedstawienia.

W przypadku dzieci należy zachować szczególną ostrożność. Nawet zgoda rodzica nie oznacza, że każde zdjęcie powinno zostać opublikowane.

Nie wszystko, co można pokazać, należy pokazywać.

Jak fotografować odpowiedzialnie?

Najprostsza zasada brzmi: najpierw zobacz człowieka, dopiero później kadr.

Nie wyciągaj telefonu natychmiast po wejściu do wioski czy dzielnicy. Porozmawiaj. Poznaj imię. Dowiedz się, kim jest osoba, którą chcesz sfotografować. Zapytaj o zgodę i uszanuj odmowę bez negocjowania.

W przypadku dzieci zdjęcie bez rozpoznawalnej twarzy często wystarczy do opowiedzenia historii. Można pokazać dłonie, sylwetkę, codzienną czynność, otoczenie lub detal. Nie zawsze potrzebny jest emocjonalny portret patrzącego prosto w obiektyw dziecka.

Należy również unikać zdjęć:

• dzieci częściowo rozebranych;

• osób chorych lub rannych;

• ludzi podczas jedzenia, kąpieli albo załatwiania potrzeb fizjologicznych;

• dzieci płaczących lub przestraszonych;

• sytuacji mogących narazić bohaterów na ośmieszenie;

• fotografii wykonanych w szkołach, placówkach opiekuńczych i szpitalach bez wyraźnej zgody.

Przed publikacją warto przeprowadzić prosty test:

Czy zaakceptowałbym takie zdjęcie własnego dziecka, wykonane przez obcego turystę i pokazane tysiącom ludzi?

Jeżeli odpowiedź brzmi „nie”, fotografia prawdopodobnie nie powinna trafić do internetu.

Pomaganie nie wymaga robienia zdjęcia

W mediach społecznościowych pojawia się również wiele fotografii przedstawiających turystów rozdających dzieciom jedzenie, ubrania, zabawki lub przybory szkolne.

Pomoc zostaje ustawiona pod aparat. Darczyńca znajduje się w centrum kadru, a obdarowane dziecko staje się tłem dla jego dobroczynności.

Taka fotografia może służyć promocji sprawdzonej organizacji lub udokumentowaniu przejrzystości zbiórki. Zbyt często jednak służy wyłącznie pokazaniu, że autor wpisu jest dobrym człowiekiem.

Prawdziwa pomoc nie zawsze potrzebuje publiczności.

Można wesprzeć lokalną szkołę, organizację społeczną, fundację lub rodzinę bez fotografowania dzieci. Można opisać problem, pokazując krajobraz, infrastrukturę, dorosłych przedstawicieli społeczności albo pracowników organizacji.

Historii o ubóstwie nie trzeba opowiadać cudzą twarzą.

Zamiast odbierać głos, pozwól mówić

Najbardziej etyczna fotografia podróżnicza nie mówi wyłącznie o ludziach. Pozwala im mówić samym.

Zamiast podpisu: „Biedne dzieci w afrykańskiej wiosce” można przedstawić konkretną historię społeczności, szkoły lub lokalnej inicjatywy. Można pokazać nauczyciela, przedsiębiorczynię, lekarza, działacza albo rodzinę, która aktywnie zmienia swoją sytuację.

Ludzie żyjący w ubóstwie nie są biernymi ofiarami czekającymi na pomoc turysty. Mają własne pomysły, relacje, wiedzę, ambicje i sprawczość.

Etyczna opowieść nie sprowadza ich do nędzy. Pokazuje także ich osobowość, codzienną pracę i prawo do decydowania o własnym obrazie.

Bieda nie jest scenografią

Podróżowanie oznacza przekraczanie granic geograficznych, ale nie powinno oznaczać przekraczania granic cudzej godności.

Aparat daje władzę. Osoba fotografująca wybiera moment, perspektywę, podpis oraz miejsce publikacji. Dlatego wraz z możliwością tworzenia obrazów pojawia się odpowiedzialność.

Warto dokumentować świat. Warto mówić o nierównościach, przemocy i wykluczeniu. Należy jednak robić to w taki sposób, aby nie zamieniać ludzi w eksponaty.

Granica między dokumentowaniem rzeczywistości a ubóstwo-turystyką zostaje przekroczona wtedy, gdy ważniejsze od dobra fotografowanej osoby stają się emocje odbiorców, popularność autora i atrakcyjność publikacji.

Dobre zdjęcie podróżnicze nie tylko przyciąga wzrok.

Powinno również chronić godność człowieka, którego przedstawia.

Bieda nie jest atrakcją turystyczną. A dziecko nie jest treścią do wykorzystania.